Tarło Michał Bartłomiej h. Topór (1656–1715), wizytator Zgromadzenia Księży Misjonarzy, biskup poznański.
Ur. 24 VIII w Lubowli, gdzie jego rodzice, Jan Aleksander (zob.) i Anna, córka Michała Jerzego Czartoryskiego (zob.) i Izabeli z Koreckich, schronili się w czasie «potopu» szwedzkiego. T. miał braci: Kazimierza, star. goszczyńskiego, Jana Pawła Joachima (zob.) i Mikołaja Józefa (zob.) oraz siostry: Izabelę, zamężną za Benedyktem Pawłem Sapiehą (zob.), i Helenę Weronikę (zm. w kwietniu 1713), w zakonie Katarzynę Helenę, w l. 1699–1705 przełożoną wizytek w Krakowie.
Podobno już w młodości T. był przeznaczony do stanu duchownego. Wraz z bratem Janem uczył się w kolegium jezuickim w Reszlu na Warmii. Dn. 8 XII 1670 przyjęto ich do kongregacji mariańskiej, a T. kilkakrotnie był wybierany na prefekta tej kongregacji. W Reszlu pozostawał co najmniej do końca lipca 1673, po czym wyjechał na studia na uniw. do Pragi. Od r. 1676, za radą zaprzyjaźnionego z jego ojcem warszawskiego misjonarza Pawła Godquin, studiował teologię w kolegium Zgromadzenia Księży Misjonarzy św. Wincentego à Paulo w Rzymie. Podczas studiów wstąpił 25 VIII 1677 do tego zgromadzenia, a po złożeniu 27 VIII 1679 ślubów zakonnych został wysłany na dalszą naukę do Paryża w centralnym domu misjonarzy (seminarium św. Łazarza), gdzie przyjął święcenia kapłańskie. Po ukończeniu studiów pozostał w Paryżu jako wykładowca filozofii w seminarium. Gdy w r. 1685 utworzono polską prow. Zgromadzenia Misjonarzy, ówczesny superior warszawski Godquin sprowadził go do Warszawy. T. został pierwszym wizytatorem generalnym prowincji i superiorem domu, a także proboszczem parafii Świętego Krzyża; funkcje te pełnił do końca r. 1709. Już w październiku 1685 w Wilnie zajmował się założeniem tam placówki zgromadzenia. W r. 1686 zainicjował działalność domu misjonarzy w Krakowie na Stradomiu. Doprowadził do utworzenia nowych domów zakonnych w Przemyślu (1687) i Łowiczu (1689). W Lublinie kupił w r. 1701 dom na Żmigrodzie przeznaczony na tamtejszą siedzibę zgromadzenia (powstała w r. 1714) i zapisał tej placówce 30 tys. złp. Regularnie co 2–3 lata przeprowadzał wizytacje ośrodków zakonnych, a do placówek zgromadzenia wysyłał corocznie listy okólne, ujednolicając wymagania stawiane zakonnikom. Po r. 1700, w związku z wielką wojną północną, rzadziej przeprowadzał te wizytacje. W l. 1692, 1697 i 1703 jeździł do Paryża na konwenty generalne zgromadzenia.
T. dbał o istniejące od r. 1675 seminarium duchowne przy warszawskim kościele Świętego Krzyża. W r. 1688 kupił za 25 tys. złp. wieś Podolszyce (pow. warszawski), z której dochody przeznaczano na utrzymanie tego seminarium. W dużej mierze sfinansował końcowe prace przy budowie kościoła Świętego Krzyża i doprowadził do jego konsekracji 14 X 1696 przez kard. Michała Radziejowskiego. Z inicjatywy T-y ks. Wawrzyniec Benik z działającym przy kościele Świętego Krzyża bractwem św. Rocha opracował pod koniec XVII w. specjalne nabożeństwo wielkopostne, które w r. 1707 zostało wprowadzone w tym kościele, a następnie w całej diec. poznańskiej, jako tzw. gorzkie żale. T. wspierał też działalność szpitalną bractwa św. Rocha; t.r. kupił dworek Sanguszków i działkę naprzeciw kościoła Świętego Krzyża, gdzie niebawem powstał szpital św. Rocha; na uposażenie tego szpitala zapisał po r. 1710 swą wieś Stanisławice.
Podczas pobytu w Toruniu w październiku 1709 król August II zaproponował T-le, przeprowadzającemu wówczas wizytację seminarium misjonarzy w Chełmnie, objęcie diec. poznańskiej. Ponieważ T. odmówił, nuncjusz G. Piazza zwrócił się w tej sprawie do papieża Klemensa XI, a ten listownie wezwał go do nie uchylania się od pełnienia urzędów kościelnych. Ostatecznie 5 II 1710 August II mianował T-ę bp. poznańskim, a T. zrezygnował z funkcji wizytatora polskiej prow. zgromadzenia. Już jako nominat poznański wygłosił 4 II t.r. kazanie podczas mszy inaugurującej obrady Walnej Rady Warszawskiej, winszując Augustowi II powrotu do Rzpltej oraz wzywając do zgody i jedności. Prekonizację otrzymał 7 V, a 11 VIII objął biskupstwo przez pełnomocnika, kanonika poznańskiego Bernarda Gozdzkiego. Święceń biskupich udzielił mu 31 VIII w Lublinie bp łucki Aleksander Wyhowski. Już 1 VIII wydał T. drukiem list pasterski do wiernych i kleru, zawierający m.in. wskazówki, jak zachowywać się w czasie szerzącej się wówczas dżumy oraz zachęcający do udzielania jałmużny i dzielenia się żywnością z głodującymi. Następny list pasterski ogłosił 30 XI. Jesienią t.r., chroniąc się przed zarazą, osiadł na kilka miesięcy w lubelskich dobrach kanclerza lit. Karola Stanisława Radziwiłła, poza tym jednak przebywał głównie w Warszawie. Ingres T-y do katedry poznańskiej odbył się zapewne w r. 1711 (24 VIII), panegiryk „Fastigium domus honori et virtuti sacrae architecta ascia…” (b.m.w. 1711) poświęcili mu z tej okazji poznańscy jezuici. Dn. 19 VII t.r. w warszawskim kościele Kamedułów na Bielanach współkonsekrował Pawła Załuskiego na biskupa. Uczestniczył w radzie senatu w kwietniu 1712. Pod koniec sierpnia t.r. przewodniczył tygodniowym uroczystościom u kapucynów warszawskich z okazji kanonizacji św. Feliksa z Cantalice, a 18 XI wydał kolejny list pasterski. Na sejmie 1712/13 r. skarżył się na początku stycznia 1713 na nadmierne obciążenie dóbr duchownych, podczas gdy niektórzy magnaci podatki «na swoje obracają pożytki»; uczestniczył też 23 II t.r. w posejmowej radzie senatu. W warszawskiej kolegiacie św. Jana udzielił 26 V święceń biskupich Piotrowi Franciszkowi Tarle. T.r. przystąpił do odbudowy zrujnowanej katedry poznańskiej. Podobnie jak większość biskupów odmówił przybycia do Rydzyny w sierpniu 1714 na radę senatu, którą z tego powodu przełożono. Podczas klęski głodu t.r. zlecił otworzyć dla potrzebujących spichrze w dobrach biskupich. Na początku stycznia 1715 otrzymał zgodę papieża na objęcie opactwa cystersów w Wąchocku, jednak August II mianował go jeszcze w tym miesiącu opatem komendatoryjnym benedyktynów w Sieciechowie. T. konsekrował w Warszawie 16 VI t.r. kościół Sakramentek na Rynku Nowego Miasta. W l. 1710–15 stale interweniował listownie u hetmana w. kor. Adama Sieniawskiego i kanclerza kor. Jana Szembeka w sprawie nadmiernego obciążenia dóbr duchownych (w tym biskupich) w diec. poznańskiej na potrzeby wojska, prosił także o oszczędzanie dóbr swoich krewnych oraz wstawiał się za Warszawą, zbytnio obciążoną podatkami i stacjami żołnierskimi. W związku z zaostrzeniem sytuacji politycznej w Rzpltej pisał w r. 1715 do Augusta II, zwracając uwagę na ciężar utrzymania wojsk saskich i ostrzegając przed konsekwencjami tej sytuacji. W kazaniu wygłoszonym 4 II t.r. w warszawskiej kolegiacie św. Jana (Kazanie […] przy konkluzji nabożeństwa czterdziestogodzinnego…, W. 1715), rozesłanym proboszczom diecezji do odczytania w kościołach, podkreślał konieczność ratowania głodnych i umierających nawet za cenę sprzedaży sreber kościelnych oraz krytykował szlachtę, która nie łoży na biednych, a duże sumy przeznacza na zbytki.
Podczas rządów diec. poznańską T. próbował ograniczyć prawa ewangelików. W r. 1713 przeciwstawił się odbudowie zniszczonego w r. 1707 kościoła luterańskiego w Lesznie, podważał przywileje wyznaniowe tego miasta, a tamtejszą Radę Miejską pozwał przed sąd duchowny, następnie do Tryb. Kor. Ponieważ w obronie Leszna wystąpił August II, a interwencję podjęli przedstawiciele w Rzpltej państw protestanckich, wycofał się z tych planów. Próbował również zakazać odbudowy kościoła luterańskiego w Rawiczu, a w r. 1714 skarżył się kanclerzowi Szembekowi na zuchwałe postępowanie ewangelików (zwłaszcza żołnierzy) w Poznaniu, prosząc o zaostrzenie praw przeciw dysydentom. Gdy w maju 1715 na sejmiku średzkim zarzucono ewangelikowi Zygmuntowi Unrugowi posiadanie manuskryptu (typu silva rerum), z wypisami godzącymi rzekomo w wiarę katolicką, T. sprzeciwił się rozpatrywaniu tej kwestii przez sejmik i nakazał oskarżycielowi Unruga, pisarzowi grodzkiemu gnieźnieńskiemu Andrzejowi Potockiemu oddanie księgi do konsystorza poznańskiego. Ten jednak nie podporządkował się poleceniu i doprowadził do pozwania Unruga przed Tryb. Kor. we wrześniu t.r.; T. zamierzał wtedy osobiście interweniować, aby zapobiec przejęciu przez sąd świecki kompetencji sądu duchownego. W drodze do Poznania T. zmarł «w opinii świętości» 20 IX 1715 w Łowiczu; został pochowany w Warszawie w kościele Świętego Krzyża. W r. 1716 misjonarze ufundowali mu marmurowe epitafium na ścianie północnej transeptu kościoła, przedstawiające jego popiersie w okrągłej wnęce obramowanej kolumnami.
Portrety w klasztorze Zgromadzenia Księży Misjonarzy na Stradomiu w Kr., reprod. w: Katalog zabytków sztuki w Pol., IV cz. 5 z. 2; – Borkowska, leksykon zakonnic, II; Enc. katol.; Estreicher; Szczepaniak J., Duchowieństwo diecezji krakowskiej w XVIII wieku, Kr. 2010; – Bartoszewicz J., Kościoły warszawskie rzymsko-katolickie, W. 1855 s. 51–5; Chachaj M., Wykształcenie Tarłów od połowy XVII do końca XVIII wieku, w: Tarłowie. Z dziejów kulturalnych, gospodarczych i politycznych rodu, Red. H. Gmiterek, A. Szymanek, Janowiec 2009 II 16–17; Dygdała J., Episkopat rzymskokatolicki doby saskiej. Aktywność w życiu publicznym Rzeczypospolitej, w: Między monarchią a demokracją. Studia z dziejów Polski XV–XVIII wieku, Red. A. Sucheni-Grabowska, M. Żaryn, W. 1994; Gierowski J., Między saskim absolutyzmem a złotą wolnością, Wr. 1953 (jako Piotr); tenże, Traktat przyjaźni Polski z Francją w 1714 r., W. 1965 (w indeksie jako Piotr); Jarochowski K., Zdobywcy i okupanci staropolskiego Poznania, P. 2007; Kowalczykowa E., Kościół Św. Ducha, W. 1975 s. 24, 106; Kraushar A., Sprawa Zygmunta Unruga, Kr. 1890 I 128–58; Kriegseisen W., Ewangelicy polscy i litewscy w epoce saskiej (1696–1763), W. 1996 (w indeksie jako bp pozn. Jan Tarło, s. 225–6); Księga pamiątkowa Kościoła Świętego Krzyża w Warszawie w trzechsetną rocznicę konsekracji 1696–1996, Red. T. Chachulski, W. 1996 s. 30, 32–4, 36, 101, 128, 139, 143, 147–8, 165, 167–8; Kurek J., U schyłku panowania Augusta II Sasa, Kat. 2003; Misjonarze św. Wincentego à Paulo w Polsce, Red. S. Rospond, J. Dukała, Kr. 2001 I, II cz. 1; Nowacki, Dzieje archidiec. pozn.; Petrzyk L., Kościół Św. Krzyża w Warszawie, W. 1920 s. 21–30; Prokop K. R., Sakry ordynariuszy i sufraganów poznańskich w XVIII stuleciu, „Ecclesia. Studia z Dziej. Wpol.” T. 2: 2006 s. 121, 124–6; Schletz A., Michał Bartłomiej Tarło opiekun ubogich, Kr. 1946; Sobieszczański F. M., Warszawa, wybór publikacji, W. 1967 II; Ujma M., „Gazette de France” wobec sytuacji politycznej Rzeczypospolitej przed konfederacją tarnogrodzką, w: Rzeczpospolita w dobie wielkiej wojny północnej, Red. J. Muszyńska, Kielce 2001 (jako Piotr); Wieczorek A., Misje ludowe Zgromadzenia Księży Misjonarzy św. Wincentego à Paulo na terenie Rzeczypospolitej od połowy XVII do początków XIX wieku, Tor. 2014; – Acta nuntiaturae Polonae, Wyd. J. Kopiec, Romae 1991 XLI vol. 1; toż, Romae 2002 XLII vol. 1; toż, Cracoviae 2011 XLII vol. 2; toż, Cracoviae 2014 XLII vol. 3; Akta sejmikowe województw poznańskiego i kaliskiego. Lata 1696–1732, Wyd. M. Zwierzykowski, P. 2008; Diariusz walnej rady warszawskiej z roku 1710, Wyd. R. Mienicki, Wil. 1928; Katalogi biskupów poznańskich, Wyd. J. Wiesiołowski, P. 2004; Kroniki benedyktynek poznańskich, Wyd. M. Borkowska i in., P. 2001; Rafałowiczówna J., A z Warszawy nowiny te… Listy do Elżbiety Sieniawskiej z lat 1710–1720, Wyd. B. Popiołek, Kr. 2000; Die Schüler des Rösseler Gymnasiums nach dem Album der Marianischen Kongregation, „Zeitschr. für die Gesch. und Altertumskunde Ermlands” Bd. 15: 1905 s. 579 (jako Jarło); – AGAD: Arch. Radziwiłłów, Dz. V nr 16101; B. Czart.: rkp. 449 s. 369–72, rkp. 457 s. 125, 539–40, rkp. 462 s. 564–9, rkp. 468 s. 129–231, rkp. 467 s. 97–9, rkp. 469 s. 117–20, rkp. 470 s. 201–2, rkp. 488 s. 337, rkp. 567 s. 131, 155, rkp. 5956, nr 43322–43352; B. Jag.: rkp. 6252 s. 44.
Jerzy Dygdała